#ΟικογενειακάΖητήματα, Αυτοεκτίμηση Νο1

Ν'αλλάξω τον κόσμο σημαίνει να αλλάξω την οικογένεια.
Virginia Satir

"Όταν ένα μωρό έρχεται στον κόσμο, δεν έχει παρελθόν, δεν έχει πείρα για να χειριστεί τον εαυτό του, δεν έχει κριτήρια για να κρίνει την αξία του. Το μωρό πρέπει να στηρίζεται στις εμπειρίες του με τους ανθρώπους και στα μηνύματά τους για την αξία του ως ατόμου. Στα πρώτα πέντε ή έξι χρόνια η αυτοεκτίμηση του παιδιού σχηματίζεται αποκλειστικά σχεδόν μέσα στην οικογένεια. Μόλις το παιδί πάει στο σχολείο, άλλες επιρροές έρχονται να το επηρεάσουν, η οικογένεια ωστόσο παραμένει βασικός παράγοντας. Εξωτερικές δυνάμεις τείνουν να ενδυναμώσουν τα συναισθήματα της αξίας ή της αναξιότητας που το παιδί έμαθε στο σπίτι: το μικρό, το γεμάτο αυτοπεποίθηση, μπορεί να ξεπεράσει πολλές αποτυχίες στο σχολείο ή με τους συνομηλίκους του. Ενώ το παιδί, που δεν εκτιμάει τον εαυτό του, μπορεί να έχει πολλές επιτυχίες και όμως να αισθάνεται την αμφιβολία για την αξία του να του τρώει τα σωθικά. Ακόμη και μία μόνο αρνητική εμπειρία μπορεί να δημιουργήσει δυσανάλογα με το γεγονός αποτελέσματα.

Η κάθε λέξη, η κάθε έκφραση του προσώπου, κάθε χειρονομία ή ενέργεια των γονιών στέλνει στο παιδί ένα μήνυμα για το πόσο αξίζει ο εαυτός του. Είναι θλιβερό πως τόσοι γονείς δε συνειδητοποιούν τα μηνύματα που στέλνουν. Μία μάνα μπορεί να πάρει το μπουκέτο που σφίγγει στο χεράκι του το τρίχρονο παιδάκι της και να πει: "Πού τα μάζεψες αυτά;" - υπονοώντας με τον τόνο της φωνής της και το χαμόγελό της: "Γλυκό μου παιδάκι που τα μάζεψες αυτά; Που φυτρώνουν τόσο όμορφα λουλούδια;" Αυτό το μήνυμα ενδυναμώνει το συναίσθημα αξίας του εαυτού τού παιδιού. Μπορεί όμως να πει: "Τι ωραία!" και να προσθέσει με επικριτική φωνή: "Τα' κοψες από τον κήπο της κυρίας Ρ΄ντολ;" υπονοώντας μ' αυτό το τρόπο ότι ήταν  κακό που το παιδί έκλεψε. Αυτό το μήνυμα κάνει το τρίχρονο παιδί να αισθάνεται κακό, πονηρό και ανάξιο."

Πηγή:

Σατίρ, Β. (1988),  Πλάθοντας Ανθρώπους (σσ.45-46) ,  Αθήνα: Κέδρος.

Παιδιά & Αυτοεκτίμηση

"Όση ανάγκη έχει το φυτό από νερό, άλλη τόση έχει και το παιδί από ενθάρρυνση."
R.Dreikurs

Όλο και πιο συχνά φαίνεται να ακούμε τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς αλλά και τους ειδικούς να αναφέρονται στην αυτοεκτίμηση...  Συνήθως, οι γονείς αναφέρουν ότι το παιδί τους δεν τολμάει καινούρια πράγματα, παραιτείται εύκολα, ενώ οι δάσκαλοι μπορεί να μιλούν για ένα απομονωμένο παιδί που δεν προσαρμόζεται εύκολα κοινωνικά και είναι αρκετά συνεσταλμένο.

Τι είναι όμως αυτοεκτίμηση; 
Η αυτοεκτίμηση σχετίζεται με το πως νιώθει και πώς σκέφτεται κανείς για τον εαυτό του. Τα παιδιά με υψηλή αυτοεκτίμηση κάνουν πιο εύκολα φίλους, είναι ενθουσιώδη για νέες δραστηριότητες, σέβονται τους κανόνες της ομάδας, συνεργάζονται με τους ενήλικους αλλά και με συνομήλικους. Επίσης, συμπεριφέρονται με ανεξαρτησία, δεν απογοητεύονται εύκολα από τα λάθη τους ή αν κάτι αρνητικό συμβεί χωρίς να το είχαν προβλέψει, αναλαμβάνουν καθήκοντα και ευθύνες, αισθάνονται λιγότερη ανησυχία, διαχειρίζονται τις συγκρούσεις και υποστηρίζουν τον εαυτό τους αν αυτό είναι απαραίτητο.

Τι δεν είναι αυτοεκτίμηση; 
Τα παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση, από την άλλη, αμφισβητούν τον εαυτό τους πολύ συχνά, έχουν φοβίες και ανασφάλειες, νιώθουν ντροπή και ανεπαρκείς, γκρινιάζουν εύκολα καθώς και έχουν την ανάγκη να είναι πάντα "πρώτα".  Ίσως είναι τελειομανείς και θέλουν να κερδίζουν στο παιχνίδι,γι' αυτό ίσως "κλέψουν" για να φτάσουν στο στόχο. Αυτά τα παιδιά δεν τολμούν καινούρια πράγματα, δυσκολεύονται να κάνουν καινούριους φίλους, αμφιβάλλουν για την ικανότητά τους να τα καταφέρουν και φαίνεται να ανησυχούν υπερβολικά, τείνουν να συμφωνούν με τους άλλους και να παρασύρονται εύκολα από τους συνομηλίκους τους, αποφεύγουν να συμμετέχουν στο μάθημα, δεν παίρνουν πρωτοβουλίες, τρώνε περισσότερο ή λιγότερο από το φυσιολογικό, υιοθετούν αντικοινωνικές συμπεριφορές για να τραβήξουν τη προσοχή των άλλων.

Η αυτοεκτίμηση δεν πρέπει να συνδέεται με την αλαζονεία ή τον εγωκεντρισμό. Σύμφωνα με τη Victoria Prekate η αυτοεκτίμηση δεν λέει: " Εγώ είμαι καλύτερος από τους άλλους", αλλά λέει "Εγώ είμαι ένα καλό και ικανό άτομο, και προσπαθώ πάντα να γίνω το καλύτερο που μπορώ". 

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση των παιδιών φαίνεται να έχει αντίκτυπο σε πολλές πλευρές της ζωής τους. Τα περισσότερα παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση νιώθουν πιο συχνά συναισθήματα θλίψης, ανασφάλεια, θυμό και αγωνία. Αυτά τα παιδιά εμφανίζονται -κάποιες φορές- ποιο επιθετικά και ίσως δημιουργούν προβλήματα με τη συμπεριφορά τους στο σχολείο, μπορεί να έχουν χαμηλή σχολική επίδοση, ψυχοσωματικά συμπτώματα (όπως πονοκέφαλοι, τάσεις για εμετό κ.ά.), δυσκολίες στον ύπνο, βουλιμία ή ανορεξία. Τέλος, η εμπειρία αλλά και οι έρευνες αναφέρουν ότι παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι πιθανό να εξελιχθούν σε εφήβους με αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές (για παράδειγμα, να κάνουν καταχρήσεις ή να ξεκινήσει πρόωρα η σεξουαλική τους ζωή).

Η χαμηλή εικόνα για τον εαυτό διαμορφώνεται από μικρή ηλικία. Ένα παιδί μπορεί να εκδηλώνει διαφορετικά σημάδια χαμηλής αυτοεκτίμησης και σε κάθε παιδί οι επιδράσεις της χαμηλής αυτοεκτίμησης μπορεί να εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους. Αυτό σημαίνει ότι κάθε παιδί με χαμηλή αυτοεκτίμηση δεν εκδηλώνει ακριβώς τα ίδια συμπτώματα/σημάδια. Επίσης, πολλές φορές η χαμηλή αυτοεκτίμηση του παιδιού δεν γίνεται ορατή από τους γονείς καθώς το παιδί φαίνεται για εκείνους , απλά, να είναι: ένας "κακός μαθητής" ή "να βαριέται", να θυμώνει εύκολα και να μπλέκει σε καυγάδες, να απομονώνεται και να "κολλάει" στους γονείς του, να μην δοκιμάζει καινούρια πράγματα. Η αυτοεκτίμηση αποτελεί βασικό συστατικό -για μικρούς και μεγάλους - επιτυχίας, ευτυχίας και ικανοποίησης από τη ζωή...

Το σίγουρο είναι ότι ένα παιδί χρειάζεται τον έπαινο και την επιβράβευση, ενθάρρυνση στην ανεξαρτησία του καθώς και την αναγνώριση και αποδοχή των συναισθημάτων του, ώστε να αναπτύξει υψηλότερα επίπεδα αυτοεκτίμησης και να είναι περισσότερο ευτυχισμένο στη ζωή του.  

Και να μη ξεχνάμε αυτό που λέει ο Dreikurs:

"Όση ανάγκη έχει το φυτό από νερό,
άλλη τόση  έχει και το παιδί από ενθάρρυνση".

Από την Αναστασία Δ. Φουρτάκα,
Ψυχολόγο - Ψυχοθεραπεύτρια.

Ισχυρή vs Εύθραυστη Αυτοεκτίμηση

Κανείς δεν μπορεί να σε κάνει να νιώσεις κατώτερος χωρίς τη συγκατάθεσή σου.
Eleanor Rousevelt

Tο θέμα της αυτοεκτίμησης είναι πάντοτε καίριο καθώς είναι αυτή η οποία  διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της ταυτότητας και στην εξέλιξη ενός ανθρώπου. Η αυτοεκτίμηση χτίζεται και περιτυλίγεται από πολλά και διαφορετικά καθημερινά ή μη πράγματα. Για κάποιον άνθρωπο η δουλειά του μπορεί να είναι και η ζωή του, ενώ για κάποιον άλλον η αγάπη για την οικογένεια μπορεί να αποτελεί βασικό στοιχείο ικανοποίησης. Η απουσία ενός από τα δύο μπορεί να προκαλέσει ανάλογες επιπτώσεις στην αυτοεκτίμηση ενός ατόμου χωρίς αυτό να σημαίνει ότι και η παρουσία προκαλεί απαραίτητα ιδανική ευχαρίστηση.

Η αυτο - εκτίμηση, αφορά την εκτίμηση του εαυτού από τον εαυτό, την αγάπη του εαυτού από τον εαυτό... είναι το καύσιμο που δίνει ενέργεια για συναισθηματική ισορροπία, δημιουργικότητα και πνευματική διαύγεια. Κάποιες φορές οι άνθρωποι ψάχνουν στη ζωή τους σημαντικούς άλλους, που θα τους λένε "μπράβο" και θα εισπράττουν αυτό το "λίγο" που θα τους κάνει στιγμιαία να αισθάνονται καλά. Προσοχή, όμως, στις παγίδες.... "στιγμιαία" να αισθάνονται καλά. Η στιγμή περνά... η ευτυχισμένη στιγμή περνά... και μετά πάλι καλείσαι να αντιμετωπίσεις τη ζωή, και το δυσκολότερο; Καλείσαι να αντιμετωπίσεις τον εαυτό σου. Σε αυτό το στάδιο, συνήθως, ψάχνεις να βρεις τον επόμενο στόχο. Πρέπει κάπου να φτάσεις πάλι, να πάρεις τα μπράβο σου και τα τριγύρω χειροκροτήματα, και μετά πάλι... πάλι να προσπαθήσεις για να φτάσεις κάπου, σε κάτι άλλο... Γιατί έτσι έμαθες να είσαι καλά.Να κοπιάζεις και να στήνεις ολόκληρη παράσταση ενώ εσύ θα έχεις πάντα τον πρωταγωνιστικό ρόλο, τον ρόλο που τα φώτα θα είναι πάντοτε πάνω σου. Και έπειτα, θα ζητήσεις την επιβράβευση από το κοινό... Ένα χειροκρότημα ,όμως, πότε είναι αρκετό και πότε είναι λίγο;
Οι άνθρωποι,  να θυμάσαι ότι συχνά είναι πολύ απασχολημένοι με τα προβλήματά τους για να ασχοληθούν με τις δικές σου επιτυχίες ή αποτυχίες (επαγγελματικές ή προσωπικές). Και στη δική σου παράσταση κάποιος ίσως φύγει νωρίτερα γιατί βιάζεται, ένας άλλος ίσως σε κοιτά μα δεν σε παρακολουθεί ή , ίσως, κάποιος επικεντρώνεται στο περιτύλιγμα (φαίνεσθαι) και όχι στο περιεχόμενο (είναι). Τα φώτα και τα φόντα λειτουργούν πολλές φορές σαν περισπασμοί ...Στο τέλος μπορεί να σε χειροκτροτήσουν όλοι. Ο καθένας για τους δικούς του λόγους. Είναι δύσκολο, όμως, να είναι κάποιος πάντα εκεί να σε χειροκροτήσει, . Το σίγουρο είναι  ότι εσύ θα είσαι πάντα εκεί για εσένα, γι' αυτό και αξίζει πολύ να επενδύεις για εσένα.
Διαφορετικά, θα μπαίνεις, μόνιμα, σε έναν φαύλο κύκλο χωρίς να το καταλάβεις. Να ζητάς..να ζητάς..να ζητάς.. χωρίς να ξέρεις πάντοτε αν θα πάρεις. Και τότε μπορεί να υποφέρεις...


 Ο Ζαν - Ζακ Ρουσό έχει πεί "να αγαπάμε  τον εαυτό μας". Δηλαδή, η ικανότητα κάποιου να αγαπά τον εαυτό του γι' αυτό που είναι , έτσι, όπως είναι, γιατί είναι αυτός που είναι. Θα υιοθετήσω αυτό που αναφέρει ο Erich Fromm στο βιβλίο του Η τέχνη της αγάπης : I am loved because I am ( Είμαι αγαπητός επειδή είμαι εγώ), και αυτό το είδος αγάπης αφορά την μητρική αγάπη. Η μητέρα είναι εκείνη που αγαπά το βρέφος της έτσι όπως είναι, χωρίς να περιμένει τίποτα από αυτό. Και είναι δύσκολο για έναν ενήλικα να αγαπά χωρίς να περιμένει και να απορεί...

Σύμφωνα με την Virginia Satir (Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια) η θετική άποψη που έχουμε για τον εαυτό μας αποτελεί το θεμέλιο λίθο για την ψυχική μας υγεία (Satir, 1983).  Όταν λείπει το καύσιμο της αυτοεκτίμησης, το άτομο ρυμουλκείται από άλλους και οδηγείται στην επίτευξη στόχων που εκείνοι, οι άλλοι, έχουν θέσει γι' αυτό. Σε κάθε περίπτωση, ο άνθρωπος με χαμηλή αυτοεκτίμηση δεν μπορεί να χαρεί τη ζωή στο σύνολό της. Δηλαδή, προσπαθεί να τη χαρεί αλλά αυτό συμβαίνει μόνο αποσπασματικά. Η αυτοεκτίμηση, όμως, αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό μιας ισχυρής ταυτότητας... είναι η θεμελιώδης πίστη που έχει κάποιος στον εαυτό του. Εμπιστεύεται κάποιος τόσο πολύ τον εαυτό του, ανεξάρτητα από το τι συμβαίνει γύρω του και τι σκέφτονται οι άλλοι. Το άτομο με ισχυρή αυτοεκτίμηση, δεν επηρεάζεται από συγκρίσεις, κριτικές και αποθαρρυντικές συμβουλές. Ξέρει τι του ταιριάζει, τι είναι καλό και τι όχι, τι επιθυμεί και τι θέλει εκείνο - και μόνο εκείνο - από τη ζωή του.

"Καλλιεργώ την αυτοεκτίμησή μου" δε σημαίνει -απαραίτητα- αποκτώ το ιδανικό βάρος ή παίρνω άλλο ένα πτυχίο ή κερδίζω πολλά χρήματα. Υπάρχουν πολλοί επιστήμονες με πολλά πτυχία, πολλοί καλλιτέχνες με διεθνή επιτυχία και πολλοί πλούσιοι που όμως διακατέχονται απο χαμηλή αυτοεκτίμηση και δημιουργούν μια ψευδο-αξία του εαυτό τους, η οποία είναι εύθραυστη σαν γυαλί. Κάποιος βέβαια θα μπορούσε να πει : "Ας έχω εγώ λεφτά, ας γίνω εγώ διάσημος... και δεν με νοιάζει η αυτοεκτίμηση". Κι όμως, η αυτοεκτίμηση είναι εκείνη που επιτρέπει σε κάποιον να ικανοποιηθεί και να απολαύσει τις επιτυχίες και τον πλούτο, υλικό και συναισθηματικό, που αποκτά στη ζωή.

Η καλλιέργεια της αυτοεκτίμησης είναι μια εσωτερική υπόθεση... μια εσωτερική διαδικασία, που ξεκινάει από κάτι πολύ ουσιαστικό: Το χτίσιμο της εμπιστοσύνης προς τον εαυτό μας, και καταλήγει σε κάτι εξίσου σημαντικό: Μια καλή σχέση με τον εαυτό μας που είναι ο σταθερός σύντροφος της ζωής μας.


Από την Αναστασία Δ.Φουρτάκα,
Ψυχολόγο-Ψυχοθεραπεύτρια.