Σχολικός Εκφοβισμός, Παγκόσμια Ημέρα Κατά του Σχολικού Εκφοβισμού

  Όση ανάγκη έχει ένα φυτό από νερό, άλλη τόση έχει και το
 παιδί από ενθάρρυνση.
R.Dreikurs

Οι πρώτες έρευνες που αφορούσαν τον σχολικό εκφοβισμό έγιναν στη δεκαετία του '70. Συγκεκριμένα, η πρώτη έρευνα έγινε απο τον Σκαδιναβο Dan Olweus (1978) στη Σουηδία. Το φαινόμενο φαίνεται να εξαπλώνεται όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο : ΗΠΑ, Αυστραλία, Ιαπωνία, Κορέα και οι τελευταίες έρευνες αφορούν χώρες της Ασίας, Αφρικής και Λατινικής Αμερικής.

Στη χώρα μας το φαινόμενο αυτό ξεκίνησε από τις αρχές του 2000 να προσελκύει το ενδιαφέρον των επιστημόνων και έκτοτε γίνεται αντιληπτό ως κοινωνικό πρόβλημα. Για τον σχολικό εκφοβισμό έχει δοθεί από την επιστημονική κοινότητα ένα πλήθος ορισμών, που φαίνεται να συγκλίνουν στην άποψη ότι ως σχολικός εκφοβισμός ορίζεται η επαναλαμβανόμενη παραβατική συμπεριφορά σε βάρος ενός μαθητή από έναν ή περισσότερους μαθητές με σκοπό την πρόκληση σωματικού, συναισθηματικού ή ψυχικού πόνου.

Οι περισσότερες έρευνες αναφέρουν ασυμμετρία δύναμης (είτε σωματική είτε ψυχολογική) μεταξύ δράστη και θύματος. Ωστόσο, είναι δύσκολο να μιλάμε για ασυμμετρία δύναμης σε τέτοιες ηλικιακές ομάδες.Έτσι, οι αναφορές που τονίζουν ότι είναι πιθανό τα άτομα να διαφέρουν ως προς τη σωματική δύναμη και να εμφανίζουν ασυμμετρία σε ψυχολογικά χαρακτηριστικά εννοούν το εξής:

· σωματικές διαφορές, δηλ. ο δράστης είναι ψηλότερος, σωματώδης, μεγαλύτερης ηλικίας, και

·  ψυχολογικές διαφορές, δηλ. ο δράστης είναι πιο επιθετικός, βίαιος, πιο ανταγωνιστικός από το θύμα ¨ το θύμα, σε αντίθεση, είναι άτομο πιο ανασφαλή και μη διεκδικητικό.

Τα παραπάνω δεν αποτελούν κανόνα και δεν είναι λίγες οι φορές που συναντάμε δράστες με άλλα χαρακτηριστικά και θύματα με χαρακτηριστικά δράστη (π.χ ψηλότερος).  Επίσης, εν πάση περιπτώσει, με το πέρασμα του χρόνου, η ασυμμετρία στην εξουσία μπορεί να αλλάξει, καθώς τα υποψήφια θύματα μπορεί να τα καταφέρουν να αποκτήσουν τα μέσα για να υπερασπιστούν τον εαυτό τους, ή υποψήφιοι δράστες να χάσουν τους υποστηρικτές τους.

Ο σχολικός εκφοβισμός ενέχει προγραμματισμένη δράση και στοχεύει να πληγώσει το θύμα που στις περισσότερες των περιπτώσεων δυσκολεύεται να υπερασπιστεί τον εαυτό του (Olweus, 1993). Επίσης, δεν υπάρχει κανένα λογικό επιχείρημα (αντίθετα μία διαμάχη/αντιπαράθεση/λογομαχία μεταξύ μαθητών  μπορεί να εξηγηθεί).

Ο σχολικός εκφοβισμός εξελίσσεται με διάφορους τρόπους και μέσα. Τα περιστατικά του εκφοβισμού που συναντάμε πιο συχνά στο σχολικό πλαίσιο είναι: βρισιές, κοροϊδία, κοινωνική απομόνωση, διάδοση ψευδών φημών, εκβιασμός, απειλές, σπρωξίματα, κλωτσιές, χτυπήματα. Επίσης, τα παιδιά και οι έφηβοι είναι πλέον γνώστες και χρήστες του διαδικτύου. Αυτό έχει συμβάλλει ώστε να εξαπλωθεί -τα τελευταία χρόνια- το λεγόμενο cyber-bullying. Μέσα από το διαδίκτυο, λοιπόν, τα παιδιά-θύματα λαμβάνουν αρκετά συχνά απειλητικά μηνύματα σε λογαριασμούς τους (facebook κ.ά), σχολιάζονται αρνητικά και εχθρικά σε φωτογραφίες τους που ανεβάζουν στα social media, ενώ οι δράστες δε διστάζουν να ανεβάσουν μαγνητοσκοπημένο υλικό ή φωτογραφίες του θύματος χωρίς τη συγκατάθεσή του και, ακόμη, να εισβάλλουν σε λογαριασμό τους χωρίς άδεια. Όλα αυτά πληγώνουν και δημιουργούν μεγάλη ψυχολογική "βλάβη" στις ψυχές των παιδιών που εκφοβίζονται. Οι επιπτώσεις στις ψυχές των παιδιών ποικίλλουν όπως και οι αντιδράσεις τους μπροστά σε τέτοια φαινόμενα. Συναντάμε παιδιά που επιδιώκουν να αλλάξουν δρόμο μετά την επιστροφή τους από το σχολείο ώστε να αποφύγουν το δράστη/εκφοβιστή, ενώ άλλα παιδιά επιδιώκουν να παραμείνουν στο σπίτι και να μην πάνε στο σχολείο για να αποφύγουν τον εκφοβισμό.

Η γνωστοποίηση του εκφοβισμού είναι ένα δύσκολο μέρος, το οποίο αποφεύγουν τα παιδιά-θύματα με το φόβο ότι θα στιγματιστούν ως "καρφιά" και αδύναμοι. 
Αρχικά, είναι απαραίτητο το παιδί-θύμα να μιλήσει γι'αυτό που του συμβαίνει σε ένα φίλο του, στο γονιός του, στο δάσκαλο ή στον σχολικό σύμβουλο (αν υπάρχει).  Οι περισσότερες έρευνες αναφέρουν ότι η κατάσταση βελτιώνεται όταν ένα παιδί αποκαλύψει τον εκφοβισμό, κυρίως στις ηλικίες από 10 έως 13 χρονών. Σε κάθε περίπτωση, η αποκάλυψη του εκφοβισμού αυξάνει τις πιθανότητες να αλλάξει η κατάσταση προς το καλύτερο. Και αυτό γιατί, το παιδί που εκφοβίζεται έχει ανάγκη να νιώσει ασφάλεια. Η αποκάλυψη του εκφοβισμού μπορεί (και πρέπει) να συμβάλλει στην παροχή συναισθηματικής και ψυχολογικής υποστήριξης ώστε το παιδί να νιώσει άνεση, ζεστασιά, εμπιστοσύνη και ασφάλεια. Η γονεϊκή παρέμβαση, μετά τη γνωστοποίηση του εκφοβισμού, μπορεί να συμβάλλει ώστε το παιδί να διαχειριστεί την κατάσταση. Τέλος, είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι τα παιδιά νιώθουν πολύ πιο άνετα να αναφέρουν ότι εκφοβίζονται σε ένα συνομήλικό τους. Οι συνομήλικοι είναι σημαντική πηγή συναισθηματικής και κοινωνικής υποστήριξης για τα παιδιά.

Ας ενθαρρύνουμε τα παιδιά να αγκαλιάζουν τον εαυτό τους και τους άλλους όποτε χρειαστεί. Ας μη ξεχνάμε ότι τόσο το θύμα όσο και ο δράστης (αν μπορούμε να μιλάμε για θύματα και δράστες σε παιδική ηλικία) είναι παιδιά... και οι δυο έχουν ανάγκη από ενθάρρυνση, εμπιστοσύνη και ασφάλεια. Και οι δύο από αυτούς έχουν ανάγκη από αγκαλιά, στοργή και ζεστασιά. Και οι δύο έχουν ανάγκη από ενίσχυση της αυτοεκτίμησής τους . Κάποιος που είναι καλά με τον εαυτό του (είτε είναι παιδί είτε είναι ενήλικας) και έχει μεγαλώσει σε ένα ασφαλές και ενθαρρυντικό περιβάλλον δεν χρησιμοποιεί εκφοβιστικά μέσα για να επιδείξει τη δύναμή του. Κάποιος που νιώθει ασφαλής και εμπιστοσύνη στο περιβάλλον του αλλά και έχει μάθει να προστατεύει τον εαυτό του δεν φοβάται να αποκαλύψει το περιστατικό του εκφοβισμού ... προκειμένου να βρει τη ψυχική του ηρεμία.

Από την Αναστασία Δ. Φουρτάκα,
Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια.

"Πρώτες Βοήθειες Ψυχικής Υγείας", Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ
"Ψυχολογικές Πρώτες Βοήθειες"

Μικρές και Μεγάλες Απώλειες

Οι φανταστικές αλήθειες φθείρονται πολύ πιο δύσκολα.
Οδ. Ελύτης

Κάθε απώλεια, μικρή ή μεγάλη, μπορεί να αποτελέσει ένα ψυχικό τραύμα, το οποίο καταστρέφει τη ψευδαίσθηση του ατόμου ότι ασκεί κάποιον έλεγχο στο περιβάλλον του.

Ο Otto Rank (1924) -ένας από τους εγγύτερους συνεργάτες του Freud- μίλησε για το τραύμα της γεννήσεως. Πρόκειται για το πρώτο βίωμα της απώλειας, όταν το νεογνό αποχωρίζεται το σώμα της μητέρας. Έπειτα, ο απογαλακτισμός  καλεί το παιδί να αντιληφθεί ότι συγκροτεί μια ετερότητα, και αυτό αποτελεί, επίσης, μια σημαντική απώλεια, καθώς το βρέφος μέχρι στιγμής είχε τη ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας.

Η άρνηση της πραγματικότητας είναι θεμελιώδης ανθρώπινο χαρακτηριστικό.

"Αρνούμαι αυτό που συμβαίνει ή ήδη μου έχει συμβεί, γιατί φοβάμαι ότι η πραγματικότητα θα με πονέσει, θα με πληγώσει, με λίγα λόγια θα με κάνει να χάσω τη γη κάτω από τα πόδια μου."

Μια από τις πιο θλιβερές και αρνούμενες καταστάσεις της πραγματικότητας είναι το αναπόφευκτο γεγονός του θανάτου. Επίσης, οι διάφοροι αποχωρισμοί (διαζύγιο, μετακόμιση, αλλαγή αναπτυξιακού σταδίου κ.λπ) που το άτομο καλείται να διαχειριστεί, αποτελούν καταστάσεις τις οποίες το άτομο αρνείται, πεισματικά, να αποδεχτεί.

 Οι περισσότεροι  άνθρωποι δεν συμβιβάζονται ποτέ με την ιδέα του θανάτου. Αρνούνται την ύπαρξη του και πιστεύουν στην αιώνια ζωή ή ότι ο θάνατος είναι πολύ μακριά από αυτούς. Ως αποτελέσμα, προσαρμόζουν τη ζωή τους στο αιώνιο "ποτέ" και αφήνουν ανοιχτές πληγές, χωρίς να ζουν ουσιαστικά στο "τώρα".

Ωστόσο, ο θάνατος είναι παρών... συνοδεύει τη ζωή.  Είναι αναπόφευκτο γεγονός και «άδηλον», δηλαδή δεν γνωρίζουμε πότε θα έρθει. 

Ο Επίκουρος υπογραμμίζει ότι «ο θάνατος δεν είναι τίποτα για εμάς» και τις  συμφορές μας είναι δυνατό να τις θεραπεύσουμε αν αναλογιστούμε τις ευχάριστες αναμνήσεις των περασμένων (εξάλλου, δεν διαρκούν για πάντα οι δυσάρεστες καταστάσεις) και αντιληφθούμε ότι αυτό που έγινε δεν  γυρίζει πίσω και ούτε μπορούμε να το αλλάξουμε.

Η λύπη, η θλίψη, η κακοκεφιά, η στενοχώρια, ο θυμός, η οργή είναι φυσικά επακόλουθα κάθε μικρής και μεγάλης απώλειας.  Ένα γεγονός, σαν αυτό του θανάτου (μεγάλη απώλεια) , σε πρώτο επίπεδο  διαταράσσει την ψυχική ηρεμία του ατόμου.Σε ένα δεύτερο επίπεδο, το προσκαλεί να ανακατασκευάσει την μέχρι τώρα ιστορία της ζωής του και προοδευτικά να αποκτήσει νόημα και συνοχή. Ακόμη, μια μετακόμιση (μικρή απώλεια) μπορεί να προκαλέσει την ίδια ψυχική ανισορροπία  σε ένα άτομο... Ο βαθμός της ψυχικής έντασης εξαρτάται από πολλούς, εσωτερικούς και εξωτερικούς, παράγοντες.

Αυτό που είναι απαραίτητο, στις αλλεπάλληλες απώλειες που βιώνει το άτομο, είναι να δώσει νόημα στη ζωή του.
Νόημα είναι μια λύση που δίνουμε όταν αντιμετωπίζουμε την πραγματικότητα… και είναι δύσκολο να αντιμετωπίσει αλλά και να αντέξει κάποιος την πραγματικότητα όπως αυτή είναι.
Νόημα είναι μια δημιουργική προσπάθεια να εντάξουμε υποκειμενικά τις συνεχείς αλλαγές.

Σύμφωνα με τη θεωρία της αυτό-ανακολουθίας (Higgins, 1987) υπάρχουν τρεις τρόποι σχημάτων για τον εαυτό:

1.       Πραγματικός  εαυτός: βλέπουμε τον εαυτό μας όπως πραγματικά είναι. (Πως πραγματικά είμαστε;)

2.       Ιδανικός εαυτός: βλέπουμε τον εαυτό μας όπως θα θέλαμε (ιδανικά) να είναι. (Πως θα θέλαμε να είμαστε;)

3.       Πρέπων εαυτός: βλέπουμε τον εαυτό μας πως πρέπει να είναι. (Πως πρέπει να είμαστε;)

Συνήθως, το άτομο μεταπηδά και εναλλάσσει τα σχήματα του εαυτού. Ο πραγματικός εαυτός αποτελεί την πιο υγιή αντίληψη για την παρουσίαση της προσωπικότητάς μας. Τα άλλα δύο σχήματα ενέχουν παγίδες, όπως αυτή  της «σύγκρισης» και των «πρέπει», γι' αυτό δυσκολεύουν την αποδοχή της πραγματικής κατάστασης και του πραγματικού εαυτού. Η μη αποδοχή αυτών των δύο στοιχείων (δηλ. πραγματική κατάσταση - πραγματικός εαυτός):
α) δεν βοηθά στην αντικειμενική θεώρηση των πραγμάτων, και
β) εμποδίζει την απαραίτητη επεξεργασία των αρνητικών συναισθημάτων που συνεπάγονται,  εξαιτίας οποιασδήποτε απώλειας στη ζωή.

Η επεξεργασία της απώλειας δεν έχει συνταγή ούτε ημερομηνία λήξης. Κάθε άνθρωπος επεξεργάζεται με το δικό του, μοναδικό τρόπο την απώλεια. Στόχος όλων, όμως, είναι να επιτευχθεί το δύσκολο αλλά εφικτό στάδιο της αποδοχής.

Το άτομο που βιώνει την απώλεια καλείται να δείξει τις αντοχές και τη δύναμή του προκειμένου να εξασφαλίσει την ισορροπία του. Όταν αυτό που υπήρχε παλιά, σε καθημερινή – ή έστω συχνή- βάση, εξαφανιστεί, πάψει να υπάρχει, ή υπάρχει με διαφορετικό τρόπο...τότε το άτομο πρέπει να μαζέψει τα κομμάτια του, να σηκώσει το κεφάλι και να κοιτάξει περισσότερο τον εαυτό του στον καθρέφτη. Να αναρωτηθεί:
"Πόσο εκτιμούσα, αγαπούσα, και αξιολογούσα αυτό που είχα;"
"Τι πραγματικά είχα και τι έχασα;"
"Τι είναι αυτό που πονάει τελικά; "
"Τι φοβίζει περισσότερο;"
" Τι λείπει αλλά και λυπεί σε μεγαλύτερο βαθμό;"

Το τέλος πονά και πληγώνει, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν εξελίσσεται η ζωή. Ο καθένας επιβιώνει. Ωστόσο, η γνωστική διαχείριση της κατάστασης είναι αυτή που θα συντελέσει στην καταπολέμηση των τυφλών δυνάμεων, οι οποίες, κάποιες φορές,  καθιστούν το άτομο ανήμπορο και αβοήθητο μπροστά σε απρόσμενα γεγονότα, βιώματα απώλειας και αποχωρισμού.


Από την Αναστασία Δ. Φουρτάκα,
Ψυχολόγο - Ψυχοθεραπεύτρια.